تبلیغات
کاملترین بانک مقالات فارسی آسیب شناسی گفتار و زبان - استفاده از اكسیژن پر فشار در درمان كودكان فلج مغزی

HBO یا اكسیژن پر فشار, قرار گرفتن فرد در معرض اكسیژن, با فشار كنترل شده در مدت زمان معین, یعنی معمولا بین 60 تا 90 دقیقه می باشد. HBO عموما برای درمان مواردی مانند سوختگی‌ها, جراحات و زخمهای سخت استفاده می شود. در این موارد افزایش میزان اكسیژن خون بالاتر از 2000 درصد (البته بستگی به میزان عمق آسیب دارد), روند بهبودی را تسهیل می بخشد. این افزایش میزان اكسیژن خون, منجر به افزایش اكسیژن سلولی شده و سوخت و ساز, بهتر انجام می شود.

اصول فیزیكی استفاده از اكسیژن پر فشار

می دانیم كه اتمسفر تركیبی از گازهاست. یعنی در حجم معینی هوا, حدود 94/20 درصد اكسیژن و 08/78 درصد نیتروژن و 4/0 درصد گاز كربنیك و باقیمانده گازها شامل هلیوم, آرگون و كریپتون وجود دارد. بنابراین به طور كلی هوایی كه ماتنفس می كنیم شامل 21 درصد اكسیژن و 79 درصد نیتروژن می باشد. اكسیژن پر فشار استنشاق اكسیژن 100 درصد با فشاری بیشتر از فشار اتمسفر در سطح دریا(76 میلیمتر جیوه) می باشد. اكسیژن درمانی روش امنی است كه فرد با استفاده فشار كنترل شده استنشاق می كند, این فشار باعث افزایش اكسیژن تنفسی شده و سطح اكسیژن حل شده داخل خون را كاملا بالا می برد. اثر ثانویه افزایش اكسیژن خون, در افزایش 15 تا 20 درصدی اكسیژن بافتی می باشد كه این كار می تواند سرعت بهبودی و ترمیم ضایعه را بیشتر سازد. البته این مسئله به میزان جریان خون بافت صدمه دیده نیز بر می گردد.

بیش از 20 تا 30 درصد سوخت بدن, در حجمی معادل 3 تا 5 درصد بدن یعنی مغز و نخاع, مصرف می شود. بنابراین در می یابیم كه این ساختار به طور گسترده‌ای به میزان اكسیژن خون وابسته است.

ضایعه مغزی

اسكن صوتی مغز نشان می دهد كه بیشتر كودكان فلج مغزی در زمان تولد ضایعه می بینند. اگرچه ممكن است تا ماهها بعد, علایم سفتی عضلانی ظاهر نشود. در فلج مغزی, قسمت میانی نیمكره‌های مغز در یك طرف یا دو طرف, ضایعه می بیند. نواحی پر خطر در قسمت میانی مغز جایی است كه فیبرهای كنترل سلولها در نواحی خاكستری مغز, عبور كرده و به طرف نخاع می روند و در نخاع به سلولهای عصبی كه فعالیت عضلات دست و پا را به عهده دارند, وصل می شوند. كمبود اكسیژن مغزی به پائین آمدن اكسیژن در مغز اتلاق می شود و ساختاری می باشد. اولین صدمه مغزی در اثر كمبود اكسیژن, ورم بوده كه سبب چرخه آسیب زننده‌ای می شود و در نتیجه باعث ناتوانی مغزی می شود. ورم, یك یافته‌ی شایع در بسیاری از اختلالات مغزی (سیستم اعصاب مركزی شامل مغز و نخاع) می باشد. ورم مغزی می تواند مستقیما توسط عوامل زیادی از جمله مشكلات قلبی, مشكلات سیستم گردش خون و عوامل سمی تأثیر پذیرد. از دیگر عوامل ور م مغزی می توان از عفونت‌ها, كمبود ویتامین و ضربه (چه مستقیم, چه ضربات زایمانی) نام برد. مشكلات و بیماریهای زمان بارداری شامل دیابت, بیماریهای قلبی و نیز كمبود اكسیژن جنینی می باشد. ورم مغز و نخاع و هیپوكسی می تواند با گذشت زمان, درمان و بهبود یابد. ورم و هیپوكسی می تواند در اثر مشكلات دیگر مغز و اعصاب نیز بیشتر بشود. ورم مغزی منجر به میلینه شدن نورون (سلول عصبی) و مشكلات عروقی می شود. غلاف میلین, همان بافت سفیدی می باشد كه روی فیبرهای عصبی را می پوشاند. به صورت معمول از حدود یك ماه قبل از تولد شروع به ایجاد می كند. روند میلینه شدن از نخاع شروع و به طرف مغز گسترش پیدا می كند. به طوری كه قسمت پیشانی (لوب فرونتال) نیمكره های مغز, حدود سن 22 سالگی كامل می شود. عروق مغز در 2 هفته آخر بارداری در رحم برای زایمان آماده می شوند. این مسئله باعث می‌شود اگر كودكی به صورت نارس به دنیا بیاید, قادر به تحمل كمبود اكسیژن در طول انتقال از رحم مادر به دنیای خارج نخواهد بود و این مسأله باعث ورم و در نتیجه كمبود اكسیژن (هیپوكسی) در مغز میانی می شود. این حادثه می تواند از انتقال اولیگودندریت‌هایی كه میلین را می سازند و آن را به سمت سیستم اعصاب سوق می دهند جلوگیری كند.

آیا بكارگیری اكسیژن پرفشار می تواند به ضایعه سیستم اعصاب در نوزادان كمك كند؟

استفاده از اكسیژن پر فشار, در نواحی كه سوخت و ساز كم انجام می شود, افزایش زیادی در دریافت اكسیژن به وجود می آورد. این مسأله در كاهش سفتی عضلانی, افزایش و بهبود راه رفتن, بهبود صحبت كردن و آبریزش دهان مؤثر می باشد.

استفاده از اكسیژن پر فشار به طور مؤثری در افزایش و بهبود اكسیژن منتشر شده تأثیر می گذارد. بنابراین اكسیژن قابل دسترس در بافت را افزایش می دهد. این مسأله ورم مغزی را كاهش می دهد و خون رسانی را توسط دیواره بین سلولی و مویرگ خونی كامل می كند و همچنین فاگوسیتوز (بیگانه خواری) سلولهای سمی را عادی می سازد و از وجود رادیكالهای آزاد تمیز می كند. همچنین سلولهای تنبل را دوباره فعال می سازد.

چگونه میزان ضایعه را اندازه گیری می كنند؟

معمولا اختلال رشدی در مغز و عملكردهای وابسته به آن, توسط SPECT (ترموگرافی كامپیوتری ك فوتونه) در اوایل تولد تشخیص داده می شود. این اسكن می تواندجریان خون مشكل دار را در مغز تشخیص دهد. این اسكن بعد از اكسیژن پر فشار نشان داد كه جریان خون مغز در اسكن نهایی SPECT افزایش نشان داده است.

چه چیزی باعث افزایش فلجی و سفتی عضلات می شود؟

در حقیقت, سلولهای عصبی در نخاع  از كنترل مغز خارج می شوند, بنابراین آنها پیامهایی را به عضلات می‌فرستند كه كمترل شده نیست و این همان روند ایجاد سفتی عضلانی است.

نواحی‌ای كه فیبرهای عصبی از آن به طرف پاها می روند خیلی نزدیك بطن های مغزی هستند. در این نواحی جریان خون كمی وجو دارد كه به دنبال این مسأله فلج مغزی دیپلژی (درگیری بیشتر پاها و تا حد كمتری در دستها) اتفاق می افتد كه البته در این نوع پاراپلژی كه صدمه و ضایعه عموما در نخاع اتفاق می افتد فرق می كند.

چگونه می توان به كودكان فلج مغزی كمك كرد؟

واضح است كه مناسبترین زمان برای اكسیژن درمانی در شروع مراحل بیماری است نه بعد از چند ماه یا چند سال تأخیر, لیكن متأسفانه تشخیص بیمای معمولا وقتی اتفاق می افتد كه چند ماه از واقعه گذشته است.

آیا اكسیژن درمانی, فلج مغزی را درمان می كند؟

احتمالا نه! انواع زیادی از بیماران با عنوان فلج مغزی وجود دارند. ممكن است ساختار اختلال, ژنتیك یا رشدی باشد. اكسیژن درمانی می تواند در برون ده درمان دخالت كند. دلایل زیادی وجود دارد اكسیژن درمانی, فعال كننده قوی درمان توانبخشی كودكان مبتلا به فلج مغزی می باشد. بنابراین اكسیژن درمانی را به عنوان ”درمان“ نمی توان تلقی كرد بلكه روشی برای اطمینان از امكان بهبودی و حركت بیشتر است.

آیا خطری برای بیمار در اكسیژن درمانی وجود دارد؟

در جلسات اولیه معمولا لازم است كه بیمار برای مقابله با این فشار به خصوص در ناحیه گوشها تطابق پیدا كند. این فشار مانند تجربه‌ای است كه وقتی هواپیما فرود می آید به وجود می آید. با مراقبتهای پزشكی و توصیه‌هایی كه بیمار دریافت می كند به راحتی بر این مشكل غلبه می كند. آزمایشهای اولیه‌ای كه در بیمار فلج مغزی و صرعی انجام شده, نشان داده است كه درمان با استفاده از اكسیژن پر فشار, در فشار 75/1-5/1 اتمسفر (ATA) بی خطر و بدون مشكل است.

آیا تابحال تحقیقی در این زمینه انجام شده است؟

مطالعاتی كه به صورت پایلوت در كانادا و آمریكا در دانشگاه مك گیل انجام شده نشان داده است كه در 25 بیمار (10 دختر و 15 پسر) با سن متوسط حدود 6/5 سال و دامنه سنی 1/3 الی 2/8 سال, با بیماری فلج مغزی دیپلژی اسپاتیك انتخاب شدند همگی حدود 20 دقیقه تحت اكسیژن درمانی با فشار حدود 75/1 اتمسفر قرار گرفتند. 2 گروه آزمون یكی بعد از 2 هفته و دیگر بعد از 3 ماه از آنها انجام شد. آزمونها شامل موارد زیر بودند:

*ارزیابی حركات درشت با تست (GMFM)

*ارزیابی حركات ریز انگشتان با استفاده از آزمون جبسون برای عملكرد دست

*ارزیابی سفتی عضلانی با استفاده از مقیاس اشورد

آزمونها هم توسط پزشك و هم توسط توانبخش انجام شد. نتیجه نشان داد كه درمان با اكسیژن پر فشار به طور مؤثری در درمان فلج مغزی نقش دارد كه شامل پیشرفت در عملكرد و كاهش سفتی عضلانی كودكان مبتلا به فلج مغزی دیپلژی می باشد.

همچنین پژوهش دیگری در دانشگاه گالوستون تگزاس آمریكا نیز توسط دكتر كوین برت انجام شد. اكسیژن درمانی روی كودك مبتلا به فلج مغزی با متوسط سنی 8/41 ماه با فشار 5/1 اتمسفر (ATA) و ه روز در هفته و به مدت یك ساعت در روز و 60جلسه درمانی انجام شد. آزمونهای عملكرد حركات درشت و ریز انگشتان (GNFN-m) و مقیاس اشورد قبل و بعد از جلسات درمانی به صورت پیش آزمون و پس آزمون انجام شد. نتایج این پژوهش نشان داد كه اكسیژن درمانی به طور مؤثری در پیشرفت عملكرد حركات درشت و ریز و كاهش سفتی عضلانی بیماران فلج مغزی مؤثر است.

پژوهش دیگری نیز در سال 1999 بر روی كودكان مبتلا به فلج مغزی اسپاستیك از نوع دیپلژی انجام شد. در ای تحقیق 25 كودك (متوسط سن 1/6 تا 5/6 سال) به روش پیش آزمون و پس آزمون مورد بررسی قرار گرفتند, همچنین پرسشنامه از والدین و آنالیز توسط فیلم نیز از آنها انجام گرفت. اكسیژن درمانی در 60 دقیقه در فشار 75/1 اتمسفر در 20 جلسه به عمل آمد. نتایج به دست آمده پیشرفت قابل ملاحظه‌ای در حركات درشت و ریز انگشتان (در 3 تا از 6 آزمون GMFM و گیبسون) نشان داد و رضایتمندی از خانواده به دست آمد.

نتایج حاصل از پژوهشها بر روی اكسیژن درمانی

*درمان با اكسیژن پر فشار احتیاج به یك دوره كامل اكسیژن درمانی (40 تا 80 جلسه) دارد.

*فواید درمان با اكسیژن پر فشار كاملا وابسته به میزان و محدوده قسمتی از عصبی دارد كه صدمه دیده است. این میزان می تواند توسط MRI و یا SPECT اندازه گیری شود.

*كاهش سفتی عضلانی, بهبود تحرك و توانایی‌های شناختی و گفتاری در بیشتر موارد درمان با اكسیژن پر فشار دیده شده است. این پیشرفت احتمالا مربوط به امكان خون رسانی دوباره به منطقه ضایعه دیده و فعال كردن دوباره نورونهای تنبل می باشد.

*درمان با اكسیژن پر فشار باید در ابتدای برنامه توانبخشی شروع شود. در حدود 12-6 ماه بعد از شروع عارضه در كودكان فلج مغزی با سفتی عضلانی, شانس بهتری برای درمان وجود دارد.

*درمان با اكسیژن پر فشار با فشار 5/1 اتمسفر می تواند در بیماران مبتلا به ضایعات عصبی مانند كودكان مبتلا به فلج مغزی, كاملا ایمن و كارآمد باشد.

*پاسخ به درمان با اكسیژن پرفشار ممكن است در جلسات اولیه دیده نشود. اشباع اكسیژن توسط هر بیمار نسبت به بیمار دیگر كاملا فرق می كند. در بعضی بیماران حتی 100 تا 200 جلسه درمان نیز گزارش شده است بدون اینكه پیشرفتی دیده شود.

تجربه نشان داده است كه درمان با اكسیژن پر فشار بر اساس روزانه به مدت 90 دقیقه در محفظه اكسیژن, كارآمد می باشد. به منظور بهتر شدن مراحل درمان, بهتر است توانبخشی با اكسیژن درمانی همراه شود. به علاوه در این نوع درمان, تغذیه با آمینو اسید توصیه می شود.

امید است با شناخت و ارائه درمانهای نوین و جدید گام مؤثری در بهبود بیماران مبتلا به فلج مغزی و دیگر بیماران برداشته شود.

گردآوری:بهند اسدی کارشناس کاردرمانی

   


نظرات()

بانک مقالات آسیب شناسی گفتار و زبان

رسول علیدوستی - مرکز آموزش عالی علوم پزشکی وارستگان